Notities bij boeken

Ray BRADBURY
Fahrenheit 451
New York: Ballantine Books, 1976, 224 blzn. (epub)

(1) Part I - The hearth and the salamander

Guy Montag is dertig en al tien jaar een van de verbranders van 'geschiedenis', van boeken, en heeft het nummer 451 op zijn schild. Op weg naar huis na zijn werk komt hij een buurmeisje tegen, ze heet Clarisse McClellan. Ze is nog net geen zeventien jaar oud en een beetje gek, zegt ze zelf. Ze vraagt of hij wel eens een van die boeken leest. Dat is illegaal, is zijn antwoord. Maar ze vraagt meer dingen waarmee hij duidelijk geen raad weet:

"“You laugh when I haven't been funny and you answer right off. You never stop to think what I've asked you.”(...) “You think too many things,” said Montag, uneasily."(7 en 8)

[Een heel wijze constatering van Clarisse. Montag vindt haar een beetje vreemd, ze denkt te veel na, iets wat hij blijkbaar niet doet. Ik vind het mooi dat een bijna 17-jarige hier een betere kijk heeft op mensen en dingen dan een 30-jarige. Ze vraagt ook of hij gelukkig is. Dat maakt hem helemáál onrustig.]

Al twijfelend komt hij thuis. Hij wéét dat hij niet gelukkig is. Even later vindt hij zijn vrouw Mildred halfdood in bed, een poging tot zelfmoord met pillen. Haar maag wordt ter plekke leeggepompt. Ze herinnert zich er niets van, de ochtend erna. Ze is bezig met haar rol in de interactieve tv-uitzending van later. Hij gaat op weg en komt meteen Clarisse tegen die geniet van in de regen lopen en stelt met het stuifmeel van een paardenbloem onder haar kin vast dat ze verliefd is. Bij Guy werkt dat niet, al blijft hij roepen dat hij wel verliefd is. Clarisse is op weg naar haar verplichte psychiater.

"“The psychiatrist wants to know why I go out and hike around in the forests and watch the birds and collect butterflies. I'll show you my collection some day.”"(25)

"You're peculiar, you're aggravating, yet you're easy to forgive. You say you're seventeen?”
“Well - next month.”
“How odd. How strange. And my wife thirty and yet you seem so much older at times. I can't get over it.”
“You're peculiar yourself, Mr. Montag. Sometimes I even forget you're a fireman. Now, may I make you angry again?”
“Go ahead.”
“How did it start? How did you get into it? How did you pick your work and how did you happen to think to take the job you have? You're not like the others. I've seen a few; I know. When I talk, you look at me. When I said something about the moon, you looked at the moon, last night. The others would never do that. The others would walk off and leave me talking. Or threaten me. No one has time any more for anyone else. You're one of the few who put up with me. That's why I think it's so strange you're a fireman, it just doesn't seem right for you, somehow.”
He felt his body divide itself into a hotness and a coldness, a softness and a hardness, a trembling and a not trembling, the two halves grinding one upon the other.
“You'd better run on to your appointment,” he said.
And she ran off and left him standing there in the rain. Only after a long time did he move.
And then, very slowly, as he walked, he tilted his head back in the rain, for just a few moments, and opened his mouth...."(26-27)

[Clarisse is echt heel wijs en heeft een geweldig inzicht in iemand als Montag. Dat raakt hem enorm. En het is al snel duidelijk: de neiging om ook zo vrij te zijn als Clarisse zit in hem.]

Clarisse zoekt elke dag contact met hem. Hij vraagt waarom ze niet op school is. Maar daar vinden ze haar 'asociaal'.

"“Oh, they don't miss me,” she said. “I'm anti-social, they say. I don't mix. It's so strange. I'm very social indeed. It all depends on what you mean by social, doesn't it? Social to me means talking about things like this.” (...) Being with people is nice. But I don't think it's social to get a bunch of people together and then not let them talk, do you? (...) I guess I'm everything they say I am, all right. I haven't any friends. That's supposed to prove I'm abnormal. But everyone I know is either shouting or dancing around like wild or beating up one another. Do you notice how people hurt each other nowadays?”"(34)

Maar dan ineens verdwijnt ze en hij merkt dat hij haar mist en voelt zich onrustig. Op zijn werk voelt hij zich onzeker en wordt hij wat gepest. Bijvoorbeeld omdat hij bang is voor de Mechanical Hound die ook geprogrameerd zou kunnen worden om mensen te vangen, om hem te vangen. Al die 'firemen' lijken op elkaar, echte mannen, ook Captain Beatty. Montag begint vragen te stellen over hun werk als 'firemen', over al die boeken die verboden en die ze moeten verbranden.

"Suddenly it seemed a much younger voice was speaking for him. He opened his mouth and it was Clarisse McClellan saying, “Didn't firemen prevent fires rather than stoke them up and get them going?”"(40)

Maar dan gaat het alarm af en moeten ze op pad.

"It was a flaking three-storey house in the ancient part of the city, a century old if it was a day, but like all houses it had been given a thin fireproof plastic sheath many years ago, and this preservative shell seemed to be the only thing holding it in the sky."(41)

Iemand heeft de vrouw van dat huis verklikt. Er liggen stapels boeken op zolder en die worden omlaag gegooid en overgoten met kerozine. De vrouw weigert te gaan. Temidden van de boeken steekt ze zelf alles in brand, inclusief zichzelf. Dat maakt enorme indruk op Montag, die stiekem een boek achterover heeft gedrukt. Hij is ziek van wat hij gezien heeft. En thuis gaat de vervreemding tussen hem en Mildred maar door. Een gesprek over wat hij meemaakte is vrijwel onmogelijk want ze begrijpt hem niet.

"“You should have seen her, Millie! “
“She's nothing to me; she shouldn't have had books. It was her responsibility, she should have thought of that. I hate her. She's got you going and next thing you know we'll be out, no house, no job, nothing.”
“You weren't there, you didn't see,” he said. “There must be something in books, things we can't imagine, to make a woman stay in a burning house; there must be something there. You don't stay for nothing.”
“She was simple-minded.”
“She was as rational as you and I, more so perhaps, and we burned her.”
“That's water under the bridge.”"(63)

Kapitein Beatty komt informeren naar de zieke Montag. Hij is vriendelijken begrrijpend.

"Beatty puffed his pipe. “Every fireman, sooner or later, hits this. They only need understanding, to know how the wheels run. Need to know the history of our profession. They don't feed it to rookies like they used to. Damn shame.” Puff. “Only fire chiefs remember it now.” Puff. “I'll let you in on it.”"(67)

Volgt een ontzettend verwarrend verhaal over de teloorgang van het intellectuele en het denken en de diepgang.

"There you have it, Montag. It didn't come from the Government down. There was no dictum, no declaration, no censorship, to start with, no! Technology, mass exploitation, and minority pressure carried the trick, thank God."(72)

[Met andere woorden: de toegenomen oppervlakkigheid was niet opgelegd, maar het gevolg van de technologische ontwikkeling, vooral op het vlak van communicatie.]

"“Yes, but what about the firemen, then?” asked Montag.
“Ah.” Beatty leaned forward in the faint mist of smoke from his pipe. “What more easily explained and natural? With school turning out more runners, jumpers, racers, tinkerers, grabbers, snatchers, fliers, and swimmers instead of examiners, critics, knowers, and imaginative creators, the word `intellectual,' of course, became the swear word it deserved to be. You always dread the unfamiliar. Surely you remember the boy in your own school class who was exceptionally 'bright,' did most of the reciting and answering while the others sat like so many leaden idols, hating him. And wasn't it this bright boy you selected for beatings and tortures after hours? Of course it was. We must all be alike. Not everyone born free and equal, as the Constitution says, but everyone made equal. Each man the image of every other; then all are happy, for there are no mountains to make them cower, to judge themselves against.
So! A book is a loaded gun in the house next door. Burn it. Take the shot from the weapon. Breach man's mind. Who knows who might be the target of the well-read man? Me? I won't stomach them for a minute. And so when houses were finally fireproofed completely, all over the world (you were correct in your assumption the other night) there was no longer need of firemen for the old purposes. They were given the new job, as custodians of our peace of mind, the focus of our understandable and rightful dread of being inferior; official censors, judges, and executors. That's you, Montag, and that's me.”" [mijn nadruk] (73)

Vervolgens vraagt Montag naar Clarisse.

"The girl? She was a time bomb. The family had been feeding her subconscious, I'm sure, from what I saw of her school record. She didn't want to know how a thing was done, but why. That can be embarrassing. You ask Why to a lot of things and you wind up very unhappy indeed, if you keep at it." [mijn nadruk] (75)

"Beatty got up. “I must be going. Lecture's over. I hope I've clarified things. The important thing for you to remember, Montag, is we're the Happiness Boys, the Dixie Duo, you and I and the others. We stand against the small tide of those who want to make everyone unhappy with conflicting theory and thought. We have our fingers in the dyke. Hold steady. Don't let the torrent of melancholy and drear philosophy drown our world. We depend on you. I don't think you realize how important you are, to our happy world as it stands now.”" [mijn nadruk] (76)

"“One last thing,” said Beatty. “At least once in his career, every fireman gets an itch. What do the books say, he wonders. Oh, to scratch that itch, eh? Well, Montag, take my word for it, I've had to read a few in my time, to know what I was about, and the books say nothing! Nothing you can teach or believe. They're about non-existent people, figments of imagination, if they're fiction. And if they're non-fiction, it's worse, one professor calling another an idiot, one philosopher screaming down another's gullet. All of them running about, putting out the stars and extinguishing the sun. You come away lost.”"(77)

Montag heeft helemaal geen zin om nog naar zijn werk te gaan. Hij maakt Mildred deel van een geheim: achter het rooster van de airco heeft hij 20 boeken verstopt. Hij wil ze samen met Mildred lezen, want hij wil weten of Beatty werkelijk gelijk heeft met dat boeken zinloos zijn.

(84) Part II - The sieve and the sand

Montag leest boeken en is onder de indruk. Mildred vindt het niks, die kijkt liever TV. Montag denkt terug aan een oude man die in een park stiekem zat te lezen, Faber, en met wie hij ooit in gesprek raakte. Hij besluit hem op te zoeken om meer helderheid te krijgen en gaat op pad.

"Now as the vacuum-underground rushed him through the dead cellars of town, jolting him, he remembered the terrible logic of that sieve, and he looked down and saw that he was carrying the Bible open."(102)

[Jammer dat van alle mogelijke boeken, de Bijbel de centrale rol krijgt hier. Faber heeft inderdaad wat te vertellen:]

""You're a hopeless romantic," said Faber. "It would be funny if it were not serious. It's not books you need, it's some of the things that once were in books. (...) No, no, it's not books at all you're looking for! Take it where you can find it, in old phonograph records, old motion pictures, and in old friends; look for it in nature and look for it in yourself. Books were only one type of receptacle where we stored a lot of things we were afraid we might forget. There is nothing magical in them at all. The magic is only in what books say, how they stitched the patches of the universe together into one garment for us. Of course you couldn't know this, of course you still can't understand what I mean when I say all this. You are intuitively right, that's what counts."(109)

Ze komen op een plan om het systeem van de 'firemen', de boekverbranders aan te pakken.

"So, Montag, there's this unemployed printer. We might start a few books, and wait on the war to break the pattern and give us the push we need. A few bombs and the 'families' in the walls of all the houses, like harlequin rats, will shut up! In silence, our stage-whisper might carry.""(118)

Faber heeft een apparaatje gemaakt waarmee je kunt communicceren zonder dat dat opvalt. Zo kunnen ze kijken waar de zwakheden zitten in het systeem van boekverbranders en een beter plan opstellen. Montag gaat weer op pad, neemt zoals afgesproken geld op, maar realiseert zich dat hij weer braaf doet wat anderen zeggen. Hij heeft het er met Faber over.

""I don't want to change sides and just be told what to do. There's no reason to change if I do that."
"You're wise already!""(123)

Maar dat valt nogal tegen. Als hij weer thuis is, ontvangt Mildred net andere dames om samen naar een show te kijken op de kamerbrede televisieschermen. Het oppervlakkige geklets maa hem zo boos dat hij het systeem uitzet en met de dames probeert een gesprek te voeren. Als dat niet zo lukt komt hij met een boek aanzetten om er uit voor te lezen. De dames zijn geschokt. Ook als hij weer op zijn werk is, is hij totaal niet zichzelf en Beatty maar begrijpend praten over de verleiding van boeken. Totdat het alarm weer afgaat en ze zich met zijn allen als de bliksem met de Salamander naar een huis begeven om boeken te verbranden. Dat blijkt Montags huis.

(149) Part III - Burning bright

Mildred zelf heeft hem aangegeven en gaat ervandoor. Montag moet zijn eigen huis afbranden van Beatty. Weglopen kan niet want de Mechanical Hound is in de buurt. Na de klus wordt hij gearresteerd. Beatty ontdekt ook Fabers apparaatje. Montag steekt Beatty in de fik, slaat zijn drie collega's knock-out, en verbrandt ook de Mechanic Hound die hem nog net een beetje weet te steken. Hij pikt nog een paar boeken op en gaat er vandoor. Hij realiseert zich dat Beatty zich niet verdedigde en dood wilde. Montag slaat op de vlucht zo gauw zijn been hem weer kan dragen. Hij komt uiteindelijk aan bij Faber.

""My God, how did this happen?" said Montag. "It was only the other night everything was fine and the next thing I know I'm drowning. How many times can a man go down and still be alive? I can't breathe. There's Beatty dead, and he was my friend once, and there's Millie gone, I thought she was my wife, but now I don't know. And the house all burnt. And my job gone and myself on the run, and I planted a book in a fireman's house on the way. Good Christ, the things I've done in a single week!""(174)

""I might be dead by noon; use this."
Faber nodded. "You'd better head for the river if you can, follow along it, and if you can hit the old railroad lines going out into the country, follow them. Even though practically everything's airborne these days and most of the tracks are abandoned, the rails are still there, rusting. I've heard there are still hobo camps all across the country, here and there; walking camps they call them, and if you keep walking far enough and keep an eye peeled, they say there's lots of old Harvard degrees on the tracks between here and Los Angeles. Most of them are wanted and hunted in the cities. They survive, I guess. There aren't many of them, and I guess the Government's never considered them a great enough danger to go in and track them down. You might hole up with them for a time and get in touch with me in St. Louis, I'm leaving on the five A.M. bus this morning, to see a retired printer there, I'm getting out into the open myself, at last. The money will be put to good use. Thanks and God bless you. Do you want to sleep a few minutes?""(176)

Na wat heen en weer gepraat en grote aarzeling laat Faber hem zijn geheime ruimte zien, waar een kleine tv is. Ze horen dat Guy Montag achtervolgd wordt en dat er een nieuwe Mechanical Hound wordt ingezet die beter is dan de vorige en nooit mist. Montag gaat op de vlucht, misleidt de MHound, en komt via een rivier bij een boerderij waar hij de nacht doorbrengt.

"He would lie back and look out of the loft window, very late in the night, and see the lights go out in the farmhouse itself, until a very young and beautiful woman would sit in an unlit window, braiding her hair."(191)

De ochtend erna ontdekt hij de oude spoorweg en volgt die. Totdat hij ergens bij een vuur komt waar een aantal mensen zichzelf aan warmt.

""You're welcome, Montag. My name's Granger." He held out a small bottle of colourless fluid. "Drink this, too. It'll change the chemical index of your perspiration. Half an hour from now you'll smell like two other people. With the Hound after you, the best thing is Bottoms up.""(198)

De mannen nodigen Montag uit om zich bij hen aan te sluiten. Hij kan niet meer bieden dan het boek Ecclesiasticus uit de bijbel dat hij van buiten kent. Al die mannen kennen een boek van buiten.

""I want you to meet Jonathan Swift, the author of that evil political book, Gulliver's Travels! And this other fellow is Charles Darwin, and this one is Schopenhauer, and this one is Einstein, and this one here at my elbow is Mr. Albert Schweitzer, a very kind philosopher indeed. Here we all are, Montag. Aristophanes and Mahatma Gandhi and Gautama Buddha and Confucius and Thomas Love Peacock and Thomas Jefferson and Mr. Lincoln, if you please. We are also Matthew, Mark, Luke, and John."
Everyone laughed quietly.
"It can't be," said Montag.
"It is," replied Granger, smiling. "We're book-burners, too. We read the books and burnt them, afraid they'd be found. Micro-filming didn't pay off; we were always travelling, we didn't want to bury the film and come back later. Always the chance of discovery. Better to keep it in the old heads, where no one can see it or suspect it. (...) Right now we have a horrible job; we're waiting for the war to begin and, as quickly, end. It's not pleasant, but then we're not in control, we're the odd minority crying in the wilderness. When the war's over, perhaps we can be of some use in the world.""(205-206)

""Look!" cried Montag. And the war began and ended in that instant."(213)

""It's flat," he said, a long time later. "City looks like a heap of baking-powder. It's gone." And a long time after that. "I wonder how many knew it was coming? I wonder how many were surprised?"
And across the world, thought Montag, how many other cities dead? And here in our country, how many? A hundred, a thousand?"(220)